Gümrüklere Tek Pencereden Bir Bakış  

Gümrüklere Tek Pencereden Bir Bakış

 

Giriş

Dünya üzerinde 80’li yıllarda başlayan değişim rüzgarı ile gelişmiş bir çok ülkede  kamu yönetimi alanında hakim olan geleneksel hiyerarşik bürokratik yapı ve yönetim anlayışı terk edilerek yerine daha esnek ve piyasa odaklı bir yönetim anlayışı çıkmaya başlamıştır. “ Yeni kamu yönetimi ” olarak adlandırılan bu durum kısaca  kamu sektöründe piyasa anlayışının hakim kılınması ve özel sektör yönetim uygulamalarının kullanılmaya başlanması olarak ifade edilmektedir.

Yeni kamu yönetimi anlayışı ile beraber  kamu hizmetlerinde alternatif mekanizmalar  geliştirilmeye başlanmış,  özellikle bilgi teknolojilerinde yaşanan hızlı gelişme ile birlikte  kamu hizmetleri  daha şeffaf, süratli  ve vatandaş odaklı yaklaşımlar çerçevesinde yürütülmeye başlanmıştır.

Bu değişim geleneksel kamu yönetimi kapsamında verilen verimsiz, hantal, bürokrasi ve kırtasiyeciliğin yoğun olduğu hizmete bir çözüm önerisi olarak tüm dünyada kabul görmüştür.

Özellikle 2000’li yılların başından itibaren bu  değişimin etkileri ülkemizde de yoğun bir şekilde görülmeye başlanmış bu bağlamda gerek YKY yaklaşımının benimsenmesinin gerekse de dış ticarette IT kullanımı ile ilgili uluslararası platformda yaşanan gelişmelerin takip edilmesinin bir sonucu olarak Gümrük ve Ticaret Bakanlığı  tarafından yasal ticaretin kolaylaştırılması ve gümrük işlemlerinin basitleştirilmesi ve hızlandırılmasına yönelik en önemli projelerinden biri olan” tek pencere” sistemine geçilmiştir.

Tek Pencere Sistemi

Ülkemizde ithalat ve ihracat işlemlerinin gerçekleştirebilmek adına gümrük beyannamesine eklenmesi gereken yaklaşık  330 farklı belge çeşidi bulunmaktadır. Bunlar arasında sadece 21 belge gümrük idaresinden, geriye kalan 309 belge ise farklı kurum ve kuruluşlardan temin edilmektedir.Dolayısıyla yükümlülerin belge temin edebilmek adına bu kadar farklı kurum ve kuruluşa başvuru yapmak zorunda kalması hem çok masraflı hem de ciddi zaman kayıplarına yol açan bir prosedürdür.

Uluslararası ticaretin bu tip zorlukları dünyanın bütün ülkelerinde benzerlik arz etmektedir. Birleşmiş Milletler bünyesinde bulunan  "Birleşmiş Milletler Ticaretin Kolaylaştırılması ve Elektronik Ticaret Merkezi"de  (UN/CEFACT)  bu gibi tespitlerden yola çıkarak uluslararası ticaret ve taşımacılıkla uğraşanların gerekli bilgi ve belgelerini  "Tek pencere" olarak adlandırılan tek bir noktadan sunmalarına ve sonucu yine tek bir noktadan almalarına imkân sağlayan ve dolayısıyla işlem süreçlerinin uzunluğu nedeniyle gümrükte yaşanan zaman kaybını önleyen bir sistemin kurulmasını tavsiye etmiştir.(BM Ticaretin Kolaylaştırılması ve Elektronik Ticaret Merkezi Karar No:33).

Avrupa Birliği tarafından da dış ticaret işlemlerinin basitleştirilmesi ve hızlandırılması temelinde benimsenen tek pencere sisteminin kullanımı Birlemiş Milletler tavsiye kararı yanısıra   Dünya Gümrük Örgütü (DGÖ) ve Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ) tarafından da desteklenmektedir.

DGÖ tarafından benimsenen en geniş tanımıyla tek pencere; ticaret erbabının ve taşıyıcıların, eşyanın kabul edilebilmesi için gerekli bütün verileri standart bir formatta bir kere ve tek bir noktadan sunmasına olanak tanıyan bir sistemdir.

Tek Pencere Sisteminin Kapsamı

Genel olarak tek pencere sisteminin kapsamı, sistemin doğası gereği iç içe geçmiş dış ticaret işlemlerinin ne kadarına nüfuz ettiğine bağlı olarak değişmektedir.

Sisteme bağlantılı taraflar açısından tek pencere sistemleri dörde ayrılabilir;

·Devlet-Devlet (Government to Government-G2G),

·Özel Sektör-Devlet (Business to Government-B2G),

·Özel Sektör-Özel Sektör (Business to Business-B2B),

·Ülke-Ülke (Nation to Nation-N2N)

Birinci aşama tek pencere sistemi; gümrük işlemlerinde kağıtsız ortamın hayata geçirilmesini sağlamak üzere tasarlanan Gümrük Tek Pencere Sistemidir. Gümrük tek pencere sistemleri, eşyanın gümrük bölgesine giriş ve çıkışına ilişkin gümrük işlemlerinin tamamlanabilmesini teminen, gümrük işlemlerinin düzenlendiği mevzuat gereği çeşitli kurum ve kuruluşlardan alınması gerekli izin/uygunluk belgelerine dair başvuruların, yükümlüce gümrük idaresine yapıldığı ve ilgili kurumlarca düzenlenen bu izin ve belgelerin yine elektronik ortamda düzenleyen kurumlarca doğrudan gümrük idaresine iletildiği modellerdir.

İkinci aşama tek pencere sistemine ise, gemi acentaları, liman başkanlıkları, havaalanı idaresi gibi ulaştırma sektörü operatörleri de dahil edilmekte ve eşyanın varış ve çıkışına ilişkin işlemler de sistem çerçevesinde elektronik ortamda yürütülebilmektedir. G2G bağlantılı işlemler en basit anlamda ithalat ve ihracat kontrollerinden kaynaklıyken, ikinci aşamadaki bu modelde G2G bağlantısının ötesinde, Özel Sektör–Devlet (B2G) bağlantısı da sisteme dahil edilmektedir.

Üçüncü aşama tek pencere sisteminde ise, ödemelere ilişkin bilgi akışı (teminat, ödeme şekli, para transferi v.b.) ve lojistik işlemleri de sistemin kapsamına dahil edilebilmektedir. Bazı ticari belgeleri de kapsayan ve kağıtsız ticaret ortamı yaratmayı hedefleyen bu model tek pencere sisteminde; sistemin kapsamına banka teminat mektubu, manifesto ve fatura gibi ticari dökümanlar da dahil edilmektedir. En gelişmiş haliyle bu tarz sistemlere, Hong Kong’da kullanılan Dijital Ticaret & Ulaştırma Ağı (Digital Trade & Transportation Network -DTTN), Kore’deki u-Trade Hub ve Singapur’daki TradeXchange sistemleri örnek verilebilir.

Tek pencere sistemlerinde son nokta ise, dördüncü aşama olan uluslararası bağlantının mümkün olduğu Ülke-Ülke (N2N) tipi bölgesel sistemlerdir. Bu açıdan da tek pencere, sistemin sınır ötesi işlemleri kapsayıp kapsamamasına göre ulusal ve bölgesel tek pencere sistemleri olmak üzere kendi içinde ikiye ayrılmaktadır.

Ülkemizde Tek Pencere Uygulamaları

Cumhuriyetimizin yüzüncü kuruluş yılı olan 2023'te ülkemizin beş yüz milyar dolar ihracat hacmi ile dünyanın en büyük on ekonomisi içerisinde yer almasının hedeflendiği gözönüne alındığında bu  hedefin  gerçekleştirilebilmesinde, uluslararası ticarete konu eşyanın gümrüklemeye bağlı çeşitli işlemlerden kaynaklanan maliyetlerinin en aza indirilmesi ve böylece uluslararası piyasalarda daha rekabetçi bir düzeye ulaşılmasının büyük önem taşıdığı hususları yürütme makamınca tespit edilmiş bu yönde  20 Mart 2012 tarihli, 28239 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan 2012/6 sayılı Başbakanlık Genelgesi yayımlanmıştır.

Söz konusu genelge ile  işlem ve süreçlere bağlı olarak gümrüklerde ortaya çıkan zaman kaybını ve maliyetleri azaltmak için, ilgili kurum ve kuruluşlar arasında entegre bir yönetim sistemi tesis edecek olan “Tek Pencere” sisteminin kurulacağı ve bu sistemin işletilmesine ilişkin iş ve işlemlerin Gümrük ve Ticaret Bakanlığı'nın koordinasyonunda yürütüleceği  hususları belirtilmiştir.

Bu kapsamda ,Türk Gümrük Tek Pencere Sistemi, ilgili kurumlarca düzenlenen izin ve uygunluk belgelerinin Gümrük ve Ticaret Bakanlığı’na elektronik ortamda iletilmesini sağlayan “e-belge” uygulaması ve izin/belge talebinde bulunan yükümlülerin başvurularını ilgili kuruma iletmek üzere ilk olarak Gümrük ve Ticaret Bakanlığı’na  yapacakları “e-başvuru” uygulaması olmak üzere iki aşamalı olarak tasarlanmıştır.

Sistemin hayata geçirilmesine yönelik çalışmalar kapsamında ilk olarak, beyanname ekinde aranan izin/uygunluk belgelerinin elektronik ortamda Gümrük ve Ticaret Bakanlığı’na iletilmesini mümkün kılacak olan e-belge uygulaması tamamlanmış olup, tek pencere sisteminin e-başvuru aşaması tamamlanana kadar başvurular mevcut yöntemlerle ilgili kuruma yapılmaya devam edecektir.

Tek pencere sisteminin e-başvuru aşaması da tamamlandığında ise izin/belge talebinde bulunacak yükümlü, Gümrük ve Ticaret Bakanlığı’na e-imzalı olarak elektronik olarak başvuracak, sistem tarafından gerekli kontroller yapılarak kabul edilen başvuru üzerine sistem tarafından bir başvuru numarası verilecek; ilgili kurum ve başvuru sahipleri tarafından bu aşamadan itibaren söz konusu başvurunun durumu elektronik olarak sorgulanabilecektir. Gümrük ve Ticaret Bakanlığı’na tarafından başvuru ilgili kuruma elektronik ortamda iletilecek, alınan başvuru ilgili kurum tarafından kendi iç süreçleri işletilerek değerlendirilecektir. İlgili kurumun başvuruyu kabul etmesi, reddetmesi ya da ek bilgi ve belge talep etmesi mümkün bulunmaktadır.

Bugüne kadar Gümrükler Genel Müdürlüğü’nün,

  • 2015/3 Sayılı Genelgesi ile Emniyet Genel Müdürlüğü tarafından düzenlenen uygunluk yazılarının,
  • 2015/2 Sayılı Genelgesi ile Ulaştırma, Denizcilik ve Haberleşme Bakanlığı tarafından düzenlenen uygunluk belgelerinin,
  • 2014/19 Sayılı Genelgesi ile Tütün mamülleri ithalatında TAPDK tarafından düzenlenen uygunluk yazılarının,
  • 2014/18 Sayılı Genelgesi ile TSE tarafından Karayolu Taşıt Araçlarının İthaline ilişkin verilen belgelerin,
  • 2014/17 Sayılı Genelgesi ile Eti Maden A.Ş. tarafından Bor tuzları, uranyum ve toryum madenleri için verilen izin belgelerinin,
  • 2014/8 Sayılı Genelgesi ile Borsa İstanbul A.Ş. nin vereceği uygunluk yazılarının,
  • 2014/7 Sayılı Genelgesi  ile  EPDK nın vereceği uygunluk yazılarının,
  • 2014/1 Sayılı Genelgesi ile Şeker Kurumu tarafından düzenlenen izin yazısının,

Tek Pencere e-belge sistemi kapsamına alındığı bildirilmiştir.

Bu anlamda 2012/6 sayılı “Gümrük Hizmetlerinde Tek Pencere Sistemi” konulu Başbakanlık Genelgesi çerçevesinde Tek Pencere Sisteminin “e-belge” uygulamasının Bakanlığın koordinasyonunda yaygınlaştırma çalışmaları devam etmekte olup ilerleyen süreçte bir çok kamu kurum ve kuruluşlarla bu tip veri değişimi yapılabilecektir.

Diğer taraftan Gümrük işlemlerinde ilk başvuru noktasının her durumda Gümrük ve Ticaret Bakanlığı olmasını sağlayacak olan “e-başvurunun” ise, tasarımı tamamlanmış,iş akışları oluşturulmuş olup, başvuru sürecinin mevcut yazılıma dahil edilmesine yönelik çalışmalar ise halen devam etmektedir.

 [1] 2012/6 sayılı “Gümrük Hizmetlerinde Tek Pencere Sistemi” konulu Başbakanlık Genelgesi.

[2] Şüheda Barlas,Gümrükte Tek Pencere Sistemi,

[3] Sultan KİBRİTOĞLU, Gözde HACIOSMANOĞLU, Türk Gümrük Pencere Sistemi,

 

ADİL ÖZSOĞUK
GÜMRÜK MÜŞAVİRİ