Paris Antlaşması, Rusya ile Kırım Savaşı'nı kazanan Osmanlı İmparatorluğu, Büyük
Britanya ve Fransa arasında 30 Mart 1856
tarihinde imzalanmış bir barış antlaşmasıdır. Anlaşmanın 2 nci maddesi; “ -
Osmanlı imparatorluğu bundan böyle Avrupa milletleri topluluğu üyesi bir ülke
olacak. Osmanlı imparatorluğunun Avrupa’daki toprakları ise bu devletlerin
garantisi altında olacak.” Osmanlı Devleti, 1856 Paris Antlaşması ile ilk
kez resmi olarak bir Avrupa devleti sayılmıştır.
Yıllar sonra, Türkiye Cumhuriyeti
Avrupa Birliği (AB) üyelik süreci, T.C. Dışişleri Bakanlığı verilerine göre 31 Temmuz
1959’daki ortaklık başvurusuyla başlamıştır.
Katma Protokol, Türkiye ile Avrupa Ekonomik Topluluğu (AET) arasında 13
Kasım 1970'te imzalanan, 1973'te yürürlüğe giren ve Ankara Antlaşması'nın
uygulama esaslarını belirleyen hukuki bir sözleşmedir. Bu protokol, Türkiye ile
Topluluk arasındaki Geçiş Dönemi'ni başlatmış ve Gümrük Birliği'ne giden süreci
kademeli kurallara bağlamıştır. Ankara
Anlaşması, tam üyeliğe giden yolu, “hazırlık dönemi”, “geçiş dönemi” ve “son
dönem” olmak üzere üç evrede öngörmüştür. Geçiş döneminin sonunda, Gümrük
Birliği’nin tamamlanması hedeflenmiştir.
Gümrük Birliği bir anlaşmayla
değil; Türkiye-AB Ortaklık Konseyi’nin 6 Mart 1995 tarihli toplantısında kabul
edilen 1/95 sayılı Ortaklık Konseyi Kararı uyarınca, 1 Ocak 1996 tarihinden
itibaren tamamlanmıştır. 1/95 sayılı Ortaklık Konseyi Kararı'nın İçeriğinde;
Kapsadığı alanlar ve içerdiği hükümler itibariyle Türkiye ile AB arasında
klasik anlamdaki gümrük birliğinin ötesinde bir entegrasyon süreci başlatan
Gümrük Birliği Kararı'nın öngördüğü hukuki ve kurumsal düzenlemeler, dünya
ticaretinde GATT kuralları bazında gelişen yeni koşullar ve AB'nin 1992 yılında
hayata geçirdiği Tek Pazar uygulamaları çerçevesinde, Topluluğun Ortak Ticaret ve Ortak Rekabet Politikalarına uyumu da kapsamaktadır.
Türkiye, AB’nin uyum kapsamında
dış ticaret ve gümrük mevzuatını, ticaret politikası önlemlerini
uygulamaktadır.
Diğer taraftan; bu yükümlülükler kapsamında,
AB ve ticari ortakları ile kümülasyon kapsamında PAMK ve PAAMK (PAN-AVRUPA-AKDENİZ
TERCİHLİ MENŞE KURALLARINA DAİR BÖLGESEL KONVANSİYON ORTAK KOMİTESİNİN 1/2023
SAYILI KARARI KAPSAMI TERCİHLİ MENŞE KURALLARI HAKKINDA YÖNETMELİK) ile
güncel olarak uygulanmaktadır.
Hal böyle iken, son olarak geçen
hafta Almanya ve Fransa, aylardır süren çetin pazarlıkların ardından 'Made in
Europe' (AB’de üretilmiştir) şartının hangi ülkeleri kapsayacağı
konusunda uzlaşıya vardı. Fransa'nın korumacı yaklaşımının ağırlık kazandığı ve
henüz bağlayıcılığı olmayan uzlaşıda (EFTA statüye dahil olmakta) Birleşik
Krallık’a kapı aralanırken, Türkiye kapsam dışında kaldı.
İşte tüm bu baskıların üretim ve
istihdam üzerindeki etkisi, Avrupa’yı daha korumacı bir sanayi politikasına
yöneltiyor. Mart ayında sunulan Sanayi Hızlandırma Yasası teklifi ve “Made in
Europe” yaklaşımı da bu arayışın bir parçası.
Avrupa
Birliği (AB), Çin rekabetine karşı başta otomotiv ve yeşil
teknolojiler olmak üzere sanayisini desteklemek amacıyla Avrupa üretimine
öncelik tanıyan Sanayi Hızlandırma Yasası (Industrial Accelerator Act - IAA)
taslağını müzakere etmeyi sürdürüyor.
Müzakere sürecinde Türkiye'nin
göz ardı edilmemesi gerektiğine vurgu yapan Linkova-Nijs, "Özellikle
ağır ticari araç segmentinde, Türkiye ve Fas gibi ülkelerde faaliyet gösteren
ACEA üyelerinin yatırımlarının korunması, devam eden müzakerelerde mutlaka
dikkate alınmalıdır” ifadelerini kullandı.
Bu durum, otomotiv sektörü Avrupa
ile derin bir entegrasyona sahip olan Türkiye için özellikle önemlidir.
Yalnızca ağır ticari araç segmentinde, ACEA üyelerinin Türkiye’deki üretim
hacmi 2025 yılında 29 bin kamyon ve 8 bin 500 otobüse ulaşmıştır.
Prof. Dr. Burak ARZOVA’ya
göre; bukonuyla ilgili son dönemlerde gördüğüm en derli toplu ve içeriği
itibarıyla en doyurucu rapor ‘Toplumsal Çalışmalar Enstitüsü’ tarafından
Çiğdem Gizem Okkaoğlu imzasıyla hazırlanan “Made in Europe” ve Türkiye
Avrupa Birliği’nin Yeni Sanayi Politikası, Gümrük Birliği’nin Sınırları ve
Türkiye için Politika Seçenekleri’ başlıklı rapor.
Rapor; kamuoyundaki ve iş
dünyasındaki en büyük yanlış anlamalardan birinin, "Made in Europe"
düzenlemesiyle Türkiye’den AB’ye yapılan ihracata yeniden gümrük vergisi
uygulanacağı korkusu olduğunu, oysa yeni nesil korumacılık dalgasının
geleneksel gümrük tarifeleri üzerinden işlemediğini, Türkiye'de üretilen
araçlar ve sanayi mallarının Gümrük Birliği çerçevesinde AB pazarına gümrüksüz
girmeye devam edeceğini, ancak AB’nin, pazarını gümrük vergisi koymadan; kamu
alımları, tüketici teşvikleri, kurumsal filo destekleri ve karbon emisyon
mekanizmaları üzerinden kendi üreticilerine açtığını, dışarıdakilere ise
kotalar ve katı şartlarla kapattığını vurguluyor.
Raporda belirtildiği şekliyle,
elektrikli araçlar özelinde getirilen kurallar oldukça katı. Bir aracın veya
markanın AB'deki kamu desteklerinden, tüketici teşviklerinden ve kurumsal filo
yardımlarından yararlanabilmesi için aracın nihai montajının AB içinde
yapılması ve batarya hariç değerinin en az yüzde 70'inin AB menşeli
bileşenlerden oluşması şartı aranacak. Bu durum, Türkiye açısından doğrudan
bir gümrük duvarı örmek anlamına gelmese de, Türkiye'de üretilen araçları
teşvik kapsamı dışında bırakarak fiyat ve rekabet avantajını sessizce ortadan
kaldıracak bir durum olarak görünüyor.
Türkiye’nin lokomotif üretimi otomobiller
üzerinden baktığımızda, Türkiye'de üretilen araçların dışlanması, doğrudan
bu Avrupalı üreticilerin kârlılığına, rekabet gücüne ve küresel pazardaki
ayakta kalma kapasitesine darbe vuracak gibi duruyor.
Rapora göre; Fransa ve
Almanya'nın “Made in Europe” tanımını daraltma yönündeki katı tutumunun
arkasındaki temel motivasyonlardan biri Çin menşeli yatırımlara ve sermayeye
dönük derin endişeler. Çinli otomotiv devi BYD'nin Temmuz 2024'te Manisa'da
duyurduğu 1 milyar dolarlık yatırım kararı, uluslararası basında ve AB nezdinde
Çinli üreticilerin Gümrük Birliği imkânlarını kullanarak AB'nin yüksek
tarifelerini aşmasını sağlayan bir "arka kapı" veya "Truva
Atı" olarak değerlendirilmişti. Türkiye'nin Çinli elektrikli araçlara
yüzde 40 ek vergi uygularken yatırım teşvik belgesiyle muafiyet sağlaması da bu
kaygıları artırmıştı. Nitekim AB, Çin menşeli araçlara dönük korumacılık
önlemlerini sadece elektrikli araçlarla sınırlı tutmayıp, Çin'den gelecek
hibrit ve şarj edilebilir hibrit araçlar için de yıllık 350 bin araçlık katı
kotalar getiren paralel ticaret savunması adımlarını devreye sokmuştu.
BYD’nin bu süreçte sertleşen
AB kurallarına karşı Haziran 2026’da Manisa projesini askıya alarak
yatırımlarını AB içine kaydırma kararı aslında sürecin doğal bir sonucu gibi
gözüküyor.
Rapora göre; AB'nin sivil
sanayide "Made in Europe" ile uygulamaya koyduğu bu ayrımcı
korumacılık anlayışı yeni değil. Birlik, benzer bir korumacılık duvarını
savunma sanayiini finanse etmek için kurduğu SAFE (Security Action for Europe)
mekanizmasında da sergiledi. SAFE çatısı altında Kanada gibi ülkeler
imzaladıkları özel anlaşmalarla projelerde yüzde 80'e kadar pay alabilirken,
Türkiye gibi aday ülkeler kısıtlı bir tedarikçi statüsüyle yüzde 35'lik üçüncü
ülke kotasına sıkıştırıldı. "Made in Europe", aynı mantığın
şimdi sivil sanayiye sıçraması.
Nitekim Fransa ve Almanya,
15-16 Ekim 2026 uzlaşısında "Made in Europe" teşviklerinden
yararlanmak için "1 Ocak 2020 itibarıyla AB iç pazarının parçası
olma" şartını getirdiler. Bu tarihsel sınırlandırma ile: Birleşik
Krallık (o tarihte henüz geçiş sürecinde olduğu için) ve Norveç (AEA üyesi
olarak) koşullu şekilde kapsama dahil edilmiş durumdalar. Türkiye ise
1996'dan beri Gümrük Birliği üyesi olmasına rağmen iç pazarın hukuki bir
parçası sayılmadığı için adı metinde doğrudan anılmadan kapsam dışında
bırakılmış durumda.
Özetle, geldiğimiz nokta yeni
ve öngörülemeyen bir süreç değildi. Her alanda olduğu gibi burada da yumurta
kapıya dayanınca eyleme geçme alışkanlığı maalesef peşimizi bırakmıyor.
Oysa 86 milyonluk pazarıyla
Türkiye çok büyük bir ülke. Avrupalı önemli üreticiler için Türkiye hem
otomobil, kamyon, otobüs, minibüs üretiminde hem de otomotiv yan sanayide
üretim teknolojisi itibarıyla Avrupalı bir ülke.
EFTA-Türkiye Serbest Ticaret ve İşbirliği
Anlaşması 10 Aralık 1991’de Cenevre’de imzalanmıştır. Anlaşma’nın
onaylandığına ilişkin Bakanlar Kurulu Kararı, 18 Nisan 1992 tarih ve 21203
sayılı Resmi Gazetede yayınlanmıştır. Karşılıklılık esasına göre, İsviçre ve
Lihtenştayn ile 1 Nisan 1992, Norveç ile 1 Nisan 1992 ve İzlanda ile 1 Eylül
1992 tarihlerinde yürürlüğe girmiştir.
Türkiye-EFTA Serbest Ticaret
Anlaşması’nın yerini alacak olan revize STA ve Türkiye ile İsviçre
Konfederasyonu arasındaki Tarım Anlaşması 25 Haziran 2018 tarihinde İzlanda’da
imzalanmış olup, bu Anlaşmalar 1 Ekim 2021 tarihinde yürürlüğe girmiştir.
Avrupa Ekonomik Alanı Anlaşması 2
Mayıs 1992'de Porto'da imzalandı ve 1 Ocak 1994'te yürürlüğe girdi. Lihtenştayn
1 Mayıs 1995'te katıldı. 27 AB üye devleti, İzlanda, Lihtenştayn ve Norveç
olmak üzere üç EFTA devletiyle birlikte, Avrupa Ekonomik Alanı (EEA) Sözleşmesine
Taraf Devletleri (30 EEA Devleti) oluşturmaktadır. Günlük dilde, diğer EFTA
devleti İsviçre'nin EEA Anlaşmasına taraf olmadığını belirtmek için son üç
devlet "EEA EFTA Devletleri" terimiyle anılmaktadır.
Avrupa Ekonomik Alanı Anlaşması,
yasama yetkilerinin uluslarüstü kurumlara devredilmesi olmaksızın, ortak
kurallar ve eşit rekabet koşullarına dayalı homojen bir Avrupa Ekonomik Alanı
oluşturmayı amaçlamaktadır. Bu, ilgili AB yasal düzenlemelerinin Avrupa
Ekonomik Alanı Anlaşmasına dahil edilmesi ve bu kuralların Avrupa Ekonomik
Alanı genelinde tek tip yorumlanması ve uygulanmasını sağlayan mekanizmalar
aracılığıyla güvence altına alınmaktadır. Avrupa Ekonomik Alanı (EEA)
Anlaşması, yürürlüğe girdiği tarihteki AB'nin birincil mevzuatına (Roma
Antlaşması) ve ikincil mevzuata (EEA ile ilgili düzenlemeler, direktifler,
kararlar ve bazı bağlayıcı olmayan araçlar) dayanmaktadır. Bu nedenle, EEA
Anlaşmasının büyük bir kısmı, Avrupa Birliği'nin İşleyişine İlişkin Antlaşmada
belirtilen dört özgürlüğü düzenleyen ilgili bölümlerle aynıdır. EEA
Anlaşmasının temel bir özelliği, dinamik yapısıdır; EEA Anlaşmasının ortak
kuralları, yeni AB mevzuatı ile sürekli olarak güncellenmektedir.
22.12.2004 tarihli, 25678
sayılı R.G yayımlanan TURQUALITY® Sertifikasının Düzenlenmesine İlişkin Tebliğ
(İhracat: 2004/14) Tebliğ ile 28/08/2003 tarihli ve 25213 sayılı Resmi
Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren Para-Kredi ve Koordinasyon Kurulunun 2003/3 sayılı "Türk Ürünlerinin Yurtdışında
Markalaşması ve Türk Malı İmajının Yerleştirilmesine Yönelik Faaliyetlerin
Desteklenmesi Hakkında Tebliğ"i uyarınca Turquality Komitesinin onayı
çerçevesinde kullanımına izin verilecek TURQUALITY® sertifikasının düzenlenmesidir.
Makalenin başlığına geldiğimizde;
made in Europa ya da Made in Türkey (TURQUALITY®) seçmek arasında bir seçim yapılmalı
mıdır? (TURQUALITY®) FIRSAT MALİYETİ Mİ OLACAKTIR.
Avrupa Birliği, ticari partneri Türkiye’nin
hangi kriter doğrultusunda dışarı da bırakıldığı konusunda açıklama yapmaya
mecburdur. AB’ne üye olmayan İngiltere’nin dahil edilmesi, İngiltere’nin Avrupa
Birliğinden ayrıldıktan sonra AB ile yaptığı anlaşma gibi (yani hem AB nin
içinde hem de AB nin dışında olması durumu) Türkiye’nin de benzer anlaşma yapmasını
düşündürmektedir.
Sağdan direksiyonlu ve ters akış
yolları ile İngiltere’nin kapsama alındığı ortamda ülkemizin “made in europa” sürecinde dışlanmasının ve
AB’ne tam üyeliğinin tıkanmış sürecinde gerekirse “gümrük birliğinin” askıya
alınarak, Türkiye’nin koşulları hazır olması dikkate alındığında Türkiye’nin EFTA
üyesi olması ve EFTA’nın AB ile yapmış olduğu Avrupa Ekonomik Alanı anlaşması
kapsamında sisteme entegre olması seçeneğinde İngiltere modeline farklı bir
versiyon olarak Türkiye’nin İskender düğümü haline gelen AB’ne
tam üyeliğinde taraflar için (AB, Türkiye) çözüm olabilir mi? Kapıdan
giremediğimiz Avrupa Birliği’ne Neol Baba gibi bacadan girmek gibi.
Sonuçta; Türkiye yaklaşık 170
yıllık “Avrupa Medeniyeti” den vazgeçmek istemez. Modern yaşama katkıları
sürekliliği hedeflemiştir.
RECAİ HERGÜN
GÜMRÜK MÜŞAVİRİ
Kaynaklar;
Türk
sanayii 'Made in EU' tehdidi altında
https://www.dunya.com/kose-yazisi/made-in-europe-turkiye-nerede/845491
(Prof. Dr. Dilek LEBLEBİCİ TEKER)
https://www.ekonomigazetesi.com/kose-yazisi/turk-sanayii-made-in-eu-tehdidi-altinda-90349 ( Prof. Dr. Burak ARZOVA)
https://www.ey.com/tr_tr/insights/tax/made-in-eu-gumruk-birligi-turkiye-etkisi
Sercan Bahadır. ( EY Türkiye Dolaylı Vergiler Bölüm Lideri)
ACEA Politika ve Stratejiden Sorumlu İcra Direktörü Maria
Linkova-Nijs; demeçleri
`Bu makalede yer alan görüş ve değerlendirmeler yazara aittir.İGMD'nin kurumsal görüşünü veya resmî değerlendirmesini yansıtmaz.`