Gümrük Mevzuatında Usulsüzlük Cezasının Anatomisi

Daha Gözetim Fiyat şokunu nihai olarak atlatmadan, yine bir İskender Düğümü ile karşı karşıyayız. Hangi usulsüzlük cezası Anayasa Mahkemesi Kararının kapsamında hangisi değil. Ticaret Bakanlığı Yönetmelik, Tebliğ ve Genelge duyurularının tamamını tarayarak ilgili metinlerde tümünde değişiklik yaparak kamuoyu ile paylaşacak mı? Bu sefer en son haykıracağım sözümü başta söylüyorum. Gümrük Müşavirlik Meslek Kanunu acil olarak hayata geçirilmeli. Gümrük Müşavir ve Yardımcıları olarak devlet güvencesi istemiyoruz ama mesleğin geleceği ve icrasının daha sağlıklı ifa edilebilmesi için artık bu düzenleme gereklilik koşulunu çoktan aşmıştır. 

Anayasa Mahkemesinin Kararı da göz önüne alınarak konuyu 241 Usulsüz Para Cezasını  tüm mevzuat hükümleri çerçevesinde incelemek istedim.

Anayasa Mahkemesi hangi usulsüzlük cezasını iptal etti?

Anayasa Mahkemesinin E:2025/269 K:2026/72 sayılı Kararında; C-Anayasaya Aykırılık Sorunu kısmının 23 ncü maddesinde “…. İdareye, İkincil düzenlemelerle yer alan yükümlülüklerden hangilerinin usulsüzlük cezası yaptırımına bağlanacağı belirleme yetkisi verilmektedir. Bu durum, suç konusunun kanunla belirlenmesi yerine idari düzenlemelerle belirlenmesine yol açmaktadır.”  Denilmekte, 24 ncü maddesinde ise “.. Kuralda yer verilen “ikincil düzenlemeler” kavramı yalnızca yönetmelikleri değil, tebliğ, genelge ve benzeri düzenleyici işlemleri de kapsayabilecek genişliktedir. Bu tür düzenleyici işlemlerin tamamının Resmî Gazete ’de yayımlanması, ilan edilmesi, duyurulması ya da ilgililere bildirilmesi zorunluluğu bulunmamaktadır. Dolayısıyla ikincil düzenlemelerle getirilen yükümlülüklerin ve bunlara bağlanan yaptırımların kişilerin bilgisine sunulması güvence altına alan bir kanuni düzenlemenin de bulunmadığı tespit edilmiştir” denilerek 241 nci madde de yer alan    bu Kanuna ve bu Kanunda tanınan yetkilere dayanılarak çıkarılan ikincil düzenlemelerle getirilen hükümlere aykırı hareket edenlere ifadesi iptal edilmiştir. Buna göre madde; “Bu Kanunda ayrı bir ceza tayin edilmiş haller saklı kalmak üzere, söz konusu düzenlemelerde açıkça öngörülmüş olması kaydıyla altmış TL usulsüzlük cezası uygulanır.” Şeklini almıştır.

Gümrük Mevzuatında 241 Para Cezası üç şekilde yer almaktadır.

Birincisi; Doğrudan Gümrük Kanunun 241’nci maddesinde yer alan fiiller,

İkincisi; Gümrük Kanununda 241’nci maddede aykırı fiiller için bir tanımlama olmadığından başka bir deyişle hangi fiilin aykırı olup olmadığı konusunda yoğun itirazlar üzerine bu fiilleri Ticaret Bakanlığı Gümrük Yönetmeliği Ek 82 de liste halinde yayınladı. Bu listedeki fiiller.

Üçüncüsü; “Bu Kanunda ayrı bir ceza tayin edilmiş haller saklı kalmak üzere, bu Kanuna ve bu Kanunda tanınan yetkilere dayanılarak çıkarılan ikincil düzenlemelerle getirilen hükümlere aykırı hareket edenlere söz konusu düzenlemelerde açıkça öngörülmüş olması kaydıyla altmış TL usulsüzlük cezası uygulanır.

Hukuk ve Yargı kendi dilinde terimleri dikkate alarak yorum yapmaktadır. Bu durumu size şöyle açıklayabilirim. Gümrük Kanunu’nda “CEZA” ifadesi geçiyorsa, hukuk ve yargı bu olaya “SUÇ “ gözüyle bakar. Konuya Normlar Hiyerşisi’ne uygunluk ve hukuk ilkeleri yönünden değerlendirmesi doğaldır.

Sorunun temel kaynağı, Gümrük Kanunda Kabahatler Kanununa atıfta bulunarak İdari Yaptırım uygulanmasına ilişkin hüküm bulunmamaktadır. Ayrıca, Uluslararası yükümlülükler kapsamında geç kalınarak gerekli yasal düzenlemelerin örneğin Gümrük Kanunun tek madde ile TBMM’den geçmesi. Temel sorunun diğer bir kaynağı da asıl olan ise Gümrük Kanunu ile Kabahatler Kanunu ilişkisidir. Kabahatler Kanunda koşullar sağlanmasa dahi iştirak uygulanması, bardağın dolu tarafından bakılarak Gümrük Kanuna göre Müteselsil sorumluluk uygulamasıdır.

Gümrük idareleri, Gümrük Kanunundaki Usulsüzlük CEZA’larını Kararlarında, İdari Yaptırım olarak tanımlayarak Kabahatler Kanunu atıfla bulunarak Para Cezası Kararı düzenlemektedir. Oysa ki Kabahatler Kanunu, Gümrük Kanununda yer almamakla birlikte Gümrük Kanunda sadece kabahat olarak aşağıda yer alan iki yerde geçmektedir.

Gümrük Kanunu 10A/3

3. Müsteşarlık, risk yönetimi çerçevesini oluşturur ve risk kriterleri ile öncelikli kontrol alanlarını belirler. Bu amaçla, risk kriterlerinin tespitine yönelik olarak gümrük işlemleri, gümrük kabahatleri ve kaçakçılık fiillerine ilişkin verileri toplamaya, saklamaya ve işlemeye yetkilidir. Verilerin toplanması, saklanması ve işlenmesine ilişkin usul ve esaslar yönetmelikle belirlenir.

Gümrük Kanunu 244/6

6. Bu madde uyarınca üzerinde uzlaşılan cezalar hakkında 30/3/2005 tarihli ve 5326 sayılı Kabahatler Kanununun 17 nci maddesi uyarınca ayrıca peşin ödeme indiriminden yararlanılamaz.

Gümrük Kanunu’nda Kabahatler Kanuna göre İdari Yaptırım düzenleneceğine ilişkin atıf bulunmamakla birlikte yoruma göre uygulanması da hukuk boşluğu oluşmasına sebebiyet vermiştir. Hukuk tekniği açısından SUÇ/CEZA ile KABAHAT/İDARİ YAPTIRIM ile eşleşmesi yorum açısından önemlidir. 

Bu Kanunda ayrı bir ceza tayin edilmiş haller saklı kalmak üzere, bu Kanuna ve bu Kanunda tanınan yetkilere dayanılarak çıkarılan ikincil düzenlemelerle getirilen hükümlere aykırı hareket edenlere söz konusu düzenlemelerde açıkça öngörülmüş olması kaydıyla altmış TL usulsüzlük cezası uygulanır.

Bu durumda;

bu Kanuna ve bu Kanunda tanınan yetkilere dayanılarak çıkarılan ikincil düzenlemelerle getirilen hükümlere aykırı hareket edenlere  241 nci madde uygulanmayacak olarak yorumluyoruz.

İkincil Düzenleme olan Gümrük Yönetmeliği EK 82 de yer alan Para Cezalarının uygulanıp uygulanmayacağına ilişkin Kanunda doğrudan Yönetmelik ekine atıfta yok. Yönetmelikler, Tebliğlerde yer alan 241/1 uygulama hükümleri kanunda yer almıyorsa gümrük idaresi 241/1 PC uygulamayacak olarak yorumluyoruz.

Örneğin EK 82’de 60 sırasında yer alan” İhtisas gümrüğü uygulamasına tabi eşyanın gümrük işlemlerinin, yetkili olmayan bir gümrük idaresinden yapıldığının tespit edilmesi” fiili gümrük idareleri farklı uygulama yapıyorken Ticaret Bakanlığı 241/1 uygulanması ile sorunu çözmüştü.

Diğer örnekler ise;

·        GÜMRÜK GENEL TEBLİĞİ (GÜMRÜK KIYMETİ) (SERİ NO: 2) Tebliğin 11 nci madde 6 ncı fıkra:

(6) İthal eşyasının gümrük kıymetinin bir parçası olmasına karşın gümrük idaresine beyan edilmeyen royalti veya lisans ücreti ödemesine ilişkin KDV'nin 1 veya 2 nolu KDV Beyannamesi ile vergi dairesine ödenmesi durumunda, gümrük idaresine beyan edilmeyen ve sadece KDV'ye tabi her bir beyan için Gümrük Kanunu’nun 241 inci maddesi uyarınca usulsüzlük cezası uygulanır.

·        GÜMRÜK GENEL TEBLİĞİ (YÜKÜMLÜ KAYIT VE TAKİP SİSTEMİ) (SERİ NO: 1)

Müeyyide

MADDE 8 - (1) Diğer yasal düzenlemelerle ayrı bir ceza tayin edilmiş haller saklı kalmak üzere, 7 nci maddenin ikinci fıkra hükmü uyarınca sistemde gerekli değişiklikleri veya güncellemeleri yapmadığı tespit edilen gerçek/ tüzel kişi ve/veya temsilcisi hakkında durumu tespit eden gümrük idaresince Gümrük Kanunu’nun 241 inci maddesinin birinci fıkrasına göre işlem yapılır.

(2) Diğer yasal düzenlemelerle ayrı bir ceza tayin edilmiş haller saklı kalmak üzere, 7 nci maddenin dördüncü fıkra hükmü uyarınca vekâlet kayıt iptal işlemini yapmadığı tespit edilen gerçek/tüzel kişi ve/veya temsilcisi hakkında durumu tespit eden gümrük idaresince Gümrük Kanununun 241 inci maddesinin birinci fıkrasına göre işlem yapılır ve sistemde açıklama girilerek kayıt iptal işlemi yapılır.

·        ELEKTRONİK TEBLİGAT SİSTEMİ GENEL TEBLİĞİ (SIRA NO: 1)

Cezai hüküm

MADDE 8 - (1) Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından Elektronik Tebligat Sistemini kullanma zorunluluğu getirilenler hariç olmak üzere, bu Tebliğ ile kendilerine Elektronik Tebligat Sistemi kullanma zorunluluğu getirilenler, Tebliğ hükümlerine uymamaları halinde 4458 sayılı Kanunun 241 inci maddesinin birinci fıkrası uyarınca cezalandırılır.

·        GÜMRÜK MÜŞAVİRLİĞİ VE YETKİLENDİRİLMİŞ GÜMRÜK MÜŞAVİRLİĞİ ASGARİ ÜCRET TARİFESİNE İLİŞKİN TEBLİĞ

Asgari Ücret Tarifesi altında gümrük müşavirliği hizmeti veren gümrük müşavirleri hakkında, disiplin cezası hükümleri saklı kalmak kaydıyla, her beyanname itibarıyla işlemi yapan gümrük müşavirine ve yükümlülere ayrı ayrı olmak üzere Gümrük Kanununun 241 inci maddesinin birinci fıkrası uygulanır. Gümrük Müşavirleri Dernekleri, Asgari Ücret Tarifesine uyulması ve bu Asgari Ücret Tarifesi altında iş kabul edenler hakkında yasal işlem yapılması hususlarında her türlü tedbiri almak ve ilgililer hakkında Bakanlığa bildirimde bulunmakla yükümlüdür.

Usulsüzlük Cezalarının YYS ve OKSB firmaları açısından belge revizesinde istatistikte yer alması ve bu istatistikten dolayı uzlaşma müessesine başvurulması uzlaşma müessesini amacından uzaklaştırmaktadır. Usulsüzlük Cezalarının indirimli ödenmesi durumunda da Cezai İstatistiğe alınmaması yönünde düzenlemeye ihtiyaç bulunmaktadır.

Sonuçta; Gümrük Müşavirliği firmaları ile Gümrük Müşavirleri ve Gümrük Müşavir Yardımcıları açısından mesleğin icrasında gerek müteselsil sorumluluk gerekse iştirak dolayısıyla Kabahatler Kanunu Gümrük Kanunu ve mevzuatı ile uyumu sağlanmalıdır.

Anayasa Mahkemesinin iptal kararı kapsamında olan Gümrük Kanunu’nun 241’inci madde uygulamasına ilişkin fiiller için usulsüzlük cezası uygulanamayacağı için Gümrük Müşavir ve Gümrük Müşavir Yardımcılarına disiplin cezası verilmesini de arzu etmeyiz.

Makalenin başında belirttiğim üzere, Gümrük Müşavirlik Kanunu’nun hayata geçirilmesi, dış ticaret erbabı, ihracatçı, imalatçı firmalar ile dış ticaret işlemlerinde aktif rol alan kamu kurumlar ile birlikte gümrük idaresine de olumlu yansımaları gözle görünür biçimde hissedilecektir. 

Recai HERGÜN

GÜMRÜK MÜŞAVİRİ